Lusofonía IV: Fernando Venâncio

Fernando Venâncio
Este escritor, crítico e investigador, blogueiro, profesor da Universidade de Amsterdam para as materias de Lingua e cultura portuguesas e Linguas rexionais europeas, alén de coñecido debatente no Portal galego da lingua sobre diversas cuestións da cultura galega, anuncia antes do final de ano publicar en Portugal un amplo traballo sobre a Galiza. Nunha recente entrevista explicaba o seu enfoque:

«[…] Fago isto porque acho que é importante para Portugal coñecer Galicia. […] Nós somos, nós existimos, porque nos separamos de Galicia. […] Galicia non existe, e non só na cabeza dun portugués medio, tampouco na maior normalidade da cultura portuguesa. […] Contra este pano de fondo é necesario actuar e penso que este traballo que estou a facer vai sorprender os portugueses. A xente non pode comezar por dicir que nos esquecemos de Galicia e nos culpar pola nosa ignorancia. Esa non é a mellor maneira. O que eu fago é tentar sorprender ao público portugués difundindo unha realidade de Galicia que está lonxe de imaxinar. […] Vexo unha Galicia moderna, que fai música do noso tempo en galego, que fai teatro do noso tempo en galego, e radio, banda deseñada de interese internacional, blogs en lugares tan atractivos como o Portal galego da lingua ou Vieiros. Portugal hoxe descoñece o dinamismo cultural galego, e eses son algúns exemplos do mesmo. Quero conseguir que os portugueses descubran que teñen unha sociedade tremendamente dinámica no norte do país, e falar da facilidade de comunicación, da importancia da lingua. […] Como lingüista podo afirmar que portugués e galego son a mesma lingua. Non obstante, sei que do punto de vista social iso é unha provocación e por tanto non o fago, porque tamén sei que se pode con toda a mesma xustificación ver o galego e o portugués como dúas linguas; e non porque o galego se afaste ou porque nós nos afastásemos: o caso foi que nos afastamos os uns dos outros. Por tanto non é o galego máis auténtico, nin o portugués. Despois da separación política, a nosa lingua entrou en procesos diverxentes perfectamente comprensíbeis. O galego e o portugués experimentaron durante séculos unha avalancha de influencia castelá. O castelán influenciou o galego dunha maneira e o portugués doutra. […] Tamén é verdade que a abertura da lingua da Galicia ao contacto co portugués lle abre un mundo de 200 millóns de falantes, e iso é benéfico para o galego. […] Felizmente, hai xente que utiliza un galego auténtico, e ten máis capacidade de absorber o portugués de o que o castelán. Só nos últimos anos é que realmente comezo a comprender o que pasa na realidade. Sobre iso antes non tiña mínima idea, e un portugués medio tampouco a ten, mesmo portugueses de elite non teñen. […] Do punto de vista estritamente xurídico o galego é unha lingua rexional europea; e o catalán e o vasco son linguas internacionais, faladas en máis dun Estado. Porén, o galego ten un aspecto case único dentro das linguas rexionais europeas, que non teñen o catalán ou o vasco: a posibilidade de aproximación ao portugués. Así, o galego pode ser visto como unha lingua rexional, como unha das linguas españolas, como di a Constitución; ou como unha forma de lingua que é coñecida como portugués, e nesta perspectiva é unha lingua internacional. […]» La Voz de Galicia, 26/08/2006, Culturas, páx. 10.

Share

A revolución de Caneiro

Xosé Carlos Caneiro

De Xosé Carlos Caneiro, o dandi das nosas letras, recollemos esta aposta pola literatura de calidade e por unha revolución literaria que el mesmo pretende iniciar a pesar dos impedimentos do sistema educativo. Unha revolución iniciada por un debate intenso, baseada na elusión das intervencións aburridas e apoiada pola Administración:

«[…] Houbo un tempo en que todo o escrito en galego era considerado como literatura. Vendíanse libros que non eran literatura nos institutos e algúns autores escasamente dotados para a arte literaria pasaban a formar parte, de contado, da nómina áurea da cultura patria. Sucedeu e aínda sucede. […] Ao galego, nestes días tamén, fáltalle aínda naturalidade literaria e sóbralle afán didáctico. Velaquí o problema: o didactismo. Xogamos a edificar textos que ideoloxicamente resultan moi plausibles pero que fallan, creo, na argumentación artística: a busca de novos camiños, o intento orixinalizador, o coñecemento existencial, a dicción frondosa, a estructuración milimétrica, a experiencia vivida convertida en experiencia contada… escribo esta reflexión coa prudencia necesaria. Intentando aportar motivos para un debate intenso pero sosegado, ou desasosegado como un verso de Pessoa, qué importa. […] O escritor debe aumentar a súa presenza en foros, debates, televisións, radios. O escritor debe tamén non aburrir en tales territorios. E a Administración, como garante do noso “topos” cultural, debe ser a precursora desta revolución que eu pretendo.» La Voz de Galicia, 26/08/2006, Culturas, páx. 5.

Teño que recoñecer que no fondo comparto con Caneiro unha preocupación pola literatura ― desde logo non máis pola de agora que pola de épocas anteriores ― que me leva a pensar: a literatura galega será literatura ou non será.

Share

Follas que arden

As cinzas que o vento trae póusanse acarón dos libros que arden nas páxinas que leo. A realidade mancha a ficción, o cadáver do monte viste de loito a literatura.

Share

Sobre o sistema literario galego

Cando falamos do sistema literario en rigor debemos contemplar os factores das manifestacións socio-semióticas ou culturais: o produtor, as institucións (axentes de control), o repertorio (regras e materiais culturais), o mercado (que permite a transmisión), o produto e o consumidor. Neste sentido, e aplicado á reflexión sobre o mellor modo de valorar aqueles produtos literarios que idealmente poidan elevar a literatura galega até o maior recoñecemento internacional, deberiamos apoiarnos no concepto de repertorio. Así, recoñecemos que existe na actualidade un sistema literario galego en que conviven ao menos cinco repertorios:

1. Repertorio español en castelán.

2. Repertorio universal en castelán.

3. Repertorio galego.

4. Repertorio universal en galego.

5. Repertorio lusófono.

O primeiro e o segundo atópanse en posición preponderante, e o terceiro e o cuarto constitúen alternativas que loitan por chegar a ocupar o lugar principal dentro do sistema literario galego. Reparen no que isto implicaría: en galego leríanse os principais autores estranxeiros ao tempo que os autores de máis fama serían un bo grupo de galegos de grande recoñecemento, e o mercado estaría ocupado na Galiza nesta demanda abafante. A maiores, a alta competencia en castelán dos consumidores do país favorecería as vendas do libro en castelán, mais en franca desvantaxe.

Desde logo, o interesante da reflexión é intentar imaxinar que precisa a literatura galega para continuar mellorando a súa consideración, e aínda dun xeito definitivo. Algúns pensarán que o verniz “indixenista” do repertorio pode ser fundamental, mais isto non acostuma ser suficiente. A cuestión estriba en que o repertorio galego, é dicir, as obras que constitúen a carne da literatura erguida, propoñan opcións que doutro modo estarían excluídas. En termos de moderno sistema de xestión, que implique e lle sexa inherente, polo que teña de galega, un valor acrecentado concreto, recoñecíbel, rendíbel para a o individuo e por tanto para a sociedade. Só entón a aceptación deste repertorio sería inminente.

Ao mesmo tempo, os valores apreciábeis como positivos e catalizadores dunha nova tomada de conciencia nos membros da sociedade… en que se apoiarían realmente? Ninguén pense nun falso idealismo, como apoio devoto e xeral nin nos poderes de manipulación intereseira dun grupo de individuos con poder institucional, público ou privado. E tampouco na simple creación dun estado, pois existen casos, como o de Bélxica, en que o sistema literario fai parte do holandés, por unha parte, e do francófono, por outra.

Evidentemente, estes procesos dependen do modo en que son xestionados os factores antes aludidos do sistema cultural: dos intereses das institucións e do mercado, desde logo, que tamén dirixen as expectativas dos consumidores, mais especialmente dos produtos, como viñamos dicindo. E aquí defendemos de novo, como o Ramiro Fonte do post anterior, que dispomos dun repertorio á beira, o lusófono, facilmente integrábel no sistema literario galego, perspectiva desde sempre defendida polo lusismo aínda que como algo secundario a respecto dos criterios lingüísticos. Un repertorio que podemos facer complementario do noso con grandes beneficios: fornecendo unha lingua literaria aproveitábel, por exemplo, polo que ten de galaica, e compensatoria polo que a lectura perpetua en castelán ten de alienante.

A literatura galega debe atopar o seu filón, a febra caudal que nos atravesa emotivamente e que pode alimentar a fame que tantos sentimos culturalmente, e isto en literatura pasa tanto polo imaxinario canto polo estilo literario. Outros antes que nós fixeron que até aquí chegásemos, mais o presente non é suficiente. Non temos que citar a Manuel Antonio de novo para expresar o desexo actual de tantos. A modernidade que este século precisa virá marcada pola tecnoloxía, a da comunicación e a do márqueting, a do control da aldea tamén local, e a forza centrífuga que nos move irremediabelmente debe ser desviada ao centro do noso desexo máis positivo, para que nos alimente da enerxía necesaria.

Share