O rastro que deixamos, de Agustín Fernández Paz

Varias son as lecturas de O rastro que deixamos. Ao testemuño directo de tempos que xa non existen máis que na memoria, podemos interpretar entre liñas os cambios no discurso e admirar o compromiso de Agustín Fernández Paz coa nosa cultura no seu empeño por relatar o universal desde a súa experiencia máis individual. Anos de amigos, de afeccións, de preocupacións e teimas mais, sobre todo, de esperanza e confianza nun mundo mellor. Para a miña xeración, dos anos sesenta, supón un privilexio contar co relato da nosa prehistoria máis recente escrita por un mestre da xeración intermedia entre a nosa e a dos nosos pais, presentado como un prato de pementos de Padrón coa súa síntese de sensacións encontradas. Moito temos que agradecer ao colectivo Avante que, a forza de vontade común, fixo realidade os libros de texto con que comezamos a estudar galego por primeira vez en moitos séculos, aos movementos de renovación pedagóxica e a tantas persoas que, nunca suficientemente recoñecidas, conseguiron facernos acreditar na nosa lingua e sabermos transmitir aos nosos fillos eses mesmos valores como señas imprescindíbeis da nosa identidade.

Tati Mancebo

Share

O sentido dun final, de Julian Barnes

O sentido dun final, de Julian Barnes (Rinoceronte)Antes de falar de literatura quixera facer unha reflexión sobre o soporte d’ O sentido dun final, de Julian Barnes, na edición de Rinoceronte Editora (2012): o deseño da capa, austero ou declaradamente minimalista en salmón e branco brillante con tipos en negro, resulta elegante e permite intuír que o fundamental está no seu interior, sen tentar cativarnos por pretendidas alegorías visuais; o papel interior, Offset editorial óso Torras de 80 g. e o tipo Adobe Garamond Pro 13/15 confiren unha combinación que produce unha sensación de calidez e nitidez moi agradábel; a impresión e a encadernación de Sacaúntos Coop. Gráf. son impecábeis, o que lle dá ao que entendemos un simple fresado solidez e maleabilidade a un tempo, facto ao que sen dúbida axuda que o libro non chegue ás 200 páxinas.

A tradución do inglés de Xesús Fraga non poderá ser valorada por quen non coñece o orixinal para comparar. No entanto, o resultado en galego é un texto que se deixa ler con total fluidez, é dicir, que cumpre sobradamente o cometido de permitir unha lectura que nos fai esquecer que estamos perante unha tradución. Ao tempo, as grallas que ao editor sempre se lle escaparon cóntanse cos dedos dunha man e aínda sobra dedos. Por todos estes motivos, o libro como obxecto de papel destinado á lectura merece o cualificativo de sobresaliente, sen lugar a dúbidas.

O que me resulta obscuro é o sentido da novela contemporánea. Estamos ante un autor de recoñecido prestixio e unha obra que recibiu o Man Booker Prize en 2011. Non precisa da miña aprobación para triunfar no mercado internacional, evidentemente, mais non por iso vou deixar de opinar sobre o sentido que poda ter escribir unha novela como esta. Vexamos: o protagonista é un xubilado que, frustrado no plano amoroso, tenta imaxinar se unha antiga noiva pode chegar a ter un interese renovado por el agora que entraron na terceira idade, despois de que na xuventude o tivese abandonado polo seu mellor amigo; no medio dun disimulado coqueteo o que descobre é que a nai da pretendida chegou a ter un fillo co amigo de ambos, para sorpresa maiúscula do protagonista. Este é «o sentido dun final», e a xustificación dunha novela. Ben, hai que recoñecer que está ben escrita, cun estilo tan lubricado que a lectura corre case sen darnos conta. Entendo que a moita xente esta narrativa debe gustarlle, sobre todo a aquela que non desfruta dos finais «felices», «previsíbeis» ou «clásicos», nos que os esforzos e as penalidades, cando ben asumidos, levan o protagonista a algún tipo de merecido premio, mais a min resúltanme estas estruturas narrativas unha espionaxe permitida nunha vida vulgar. Eu boto en falta unha intención de mostrar un sentido da vida, o que debe vir a demostrar, pola miña parte, que non debo ter unha perspectiva realmente contemporánea. Se cadra a solución simplemente estea na procura dun psicólogo literario para min e na recomendación da lectura desta novela para a maioría dos lectores.

Agradezo, en definitiva, a Rinoceronte que nos pouse na man o mellor da literatura contemporánea, e ademais que o faga nun formato físico que tan boas experiencias táctiles e visuais proporciona.

Share

Poemas que nacen nun ventrículo atormentado

A lectura dun novo libro de Amadeu Baptista sempre supón enfrontar unha experiencia que non me deixará impasíbel. Por iso cando comecei a ler O ano da morte de Xosé Saramago (2010) e os niveis da máquina estético-intelectual subían até máximos raramente atinxidos na lectura, nada me resultou estraño.

Posúe este libro un estilo que boga entre a tormenta da imaxe sorprendente e o mar en calma do discurso directo sobre os asuntos vitais máis vulgares. Non oculta, neste sentido, unha marcada ideoloxía naquelas cuestións da rúa que todos pisamos, nunha actitude de outsider tan habitual nel, sen obviar unha crítica mordaz das políticas ultraliberais que o pobo despoxan do que é en xustiza froito do seu suor; hai mesmo unha denuncia dos gobernos que levan a cabo o indigno espolio dunha sociedade non ben acabada de matar:

«A desgraça de um país mede-se na distância que vai das instâncias do poder
à esperança dos seus habitantes, o deserto especializa-se quando a crise
se amplia, chegam os usurpadores e o equilíbrio das emoções descontrola-se…».

«… o Nuno vem de Viseu, onde tão bem notou que é o crucifixo
um punhal que se usa á cintura,
e fazemos unha grande fogueira disto tudo,
lume puxado a tudo o que seja comburente,
com excepção, talvez, de L’Obsservatore Romano
que no Inferno arderá com maior jurisdição».

Ofrece, ademais, poderosas referencias a unha infancia obscura e de difícil asunción que xa percibimos noutras obras do autor, e que resaltan coa dureza daquilo que sempre nos doe e á vez nos impele a realizar un esforzo permanente na procura da felicidade, algo que no poeta se manifesta como unha caza pertinaz da beleza e a verdade, dúas faces da mesma moeda:

«…Era eu criança e procurava em vão
a tumba de um irmão,
e uma pedra bastou para me serenar a angústia,
aínda que do meu irmão nunca mais soubese,
nem de minha mãe,
a quem beijei por última vez a notar-lhe um ferimento no rosto,
um ferimento que só a terra cicatrizará,
uma terra compacta para tantos cães,
uma cicatriz igual à que tenho na alma,
se alma é o que na minha cicatriz se incrustou».

Mais estas ramas, a crítica política e a áspera lembranza do pasado, son aspectos do poemario que acompañan un tronco principal, unha liña vertebral de contido que fai referencia á poesía mesma, ou mellor á arte escrita en sentido amplo. Esta é a razón pola que con frecuencia aparece a reflexión sobre a propia escrita, e pola que en varias ocasións se citan no poemario José Saramago (xa no título), Herberto Helder e Nuno Dempster. Porque a experiencia da escrita, sendo íntima e estando ligada a experiencias persoais, posúe no ámbito da publicación unha vinculación co alleo, sexa o lector, os outros autores, o mundo editorial ou en xeral o sistema literario.

A pesar de ter un tamaño máis reducido, quero tamén resaltar outra obra do autor, máis recente: Atlas de circunstâncias (2012), que gañou o Prémio Literário Manuel Maria Barbosa du Bocage en 2009. Utilizando de forma moi libre o soneto, presenta Baptista a figura do poeta como un ser convulso, complexo e paradoxal, facto debido á súa función de espello do mundo, esa realidade que só pode ser representada mediante unha elocuente contradición de imaxes e sons:

«O poeta deseja a clareza e é afoito a perscrutar
o magma da palavra e os seus grumos.
Um enigma, ao fim da tarde, retiera-lhe o poder
indemonstrável das palabras…»

Presenta o libro tintes de gnosticismo laico, cunha perspectiva poética que resalta como instrumento útil para o coñecemento interior, para a perscrutación de todo aquilo que no ollar cotidiano non pode ser revelado.
E, como non podía deixar de ser na obra de Baptista, aparece a infancia retratada como un estadio de alta percepción do mundo nas súas grandezas e nos seus misterios, unha sabedoría natural que non debe ser esquecida para non caermos na soberbia de nos sentir o centro do universo.

Por todo o explicado atrévome a recomendar a lectura destas dúas extraordinarias obras. Mais hei de recoñecer que, se isto non fose unha actitude inxusta, contemplaría a hipótese de impoñer a súa inoculación por decreto poético a toda persoa afeccionada á poesía, convencido de que non habería moitas vacinas máis eficaces contra a falta de sentido artístico. E se cadra unha transfusión de urxencia para aquelas persoas que aseguran non entender o xénero.

Share

25 de abril, um fôlego necessário

XX Aniversário da Revolução dos Cravos: Grupo Hedral em 1994 no Instituto Eusébio da Guarda da Corunha

Grupo poético Hedral com poetas portugueses em 1994

Nesta foto lembramos os participantes e convidados do acto que no Instituto Eusébio da Guarda da Corunha organizou em 1994 o grupo poético Hedral com motivo do XXº aniversário da Revolução dos Cravos. O evento intitulou-se Palavra Comum, e contou com a presença de François Davo, Francisco Soares, José Manuel Capêlo, Avelino de Sousa, António Cândido Franco, José António Lozano Garcia, Luis Mazás López, Pedro Casteleiro, Paco Souto, Alfredo Ferreiro, Táti Mancebo, Dulce Fernandez Graña e Mário J. Herrero Valeiro. No final, cantámos juntos Grândola e o Hino Galego acompanhados por gaita e piano (Xulia Dopico) no salão nobre do antigo liceu.

No dia de hoje há convocatórias interessantes, e ainda amanhã uma em Arteijo à que não deixaremos de acudir, organizada pola Associação Cultural Monte da Estrela.

Share

Unha heroína por descubrir

Resulta difícil, despois do enorme gozo que a súa lectura produce, clasificar Verde oliva. É sen dúbida unha novela histórica, ben situada no marco dos acontecementos da revolución cubana; é tamén unha intensa novela de espías, onde se nos mostran os pormenores das actividades que os revolucionarios desenvolveron nas urbes contra o poder de Batista, así como as súas manobras de ocultamento; é a autobiografía dunha muller que participou na súa adolescencia en accións que en varias ocasións estiveron a punto de custarlle a vida. Porén, a carón dos datos exactos e singulares de quen viviu con intensidade un dos maiores acontecementos políticos de Occidente, subxace na obra unha humanidade que, habilmente temperada por Xavier Alcalá, cataliza no relato a profundidade emocional da verdadeira literatura.
Mariana pertence á burguesía media-alta da Habana. Detesta os abusos do poder autoritario de Baptista e decide apoiar na cidade o proceso revolucionario mediante a transmisión de información secreta e a recadación de fondos para o confronto militar. Era unha fina flor que gozaba de estudar inglés e acudir ás festas con elegantes vestidos e zapatos altos, mais axiña se revelarán a súa valentía e un compromiso invulnerábel co pobo que a acolleu. Unha vez estes valores florecen no relato, estamos ante o testemuño dunha auténtica heroína inmersa nun ambiente prebélico de densa e perigosa espionaxe urbana.
Como acontece tantas veces na novela negra, o cerco vaise estreitando ao redor de Mariana e por isto debe abandonar o seu traballo e botarse ao camiño, na procura do contacto co exército revolucionario que da Sierra Maestra está a piques de caer sobre as chairas e as cidades. Así devén un duro periplo por estradas secundarias, entre as sombras cómplices das facendas e os ruídos delatores dos cans, sempre a temer un control do exército e a rogar a axuda de paisanos con vontade de colaborar coa revolución. Chega finalmente á serra, mais alí o esforzo non dá o froito desexado. Para Mariana a vida, reducida aos mínimos de dignidade e alimento, é un animal que repta buscando algunha protección. Entón prodúcese unha nova viraxe do destino, e a espía habaneira convértese en moeda de cambio nunha complicada trama político-militar. […] Ler mais

Share

Lusofonia XXIV: o Jornal de Letras nem sempre reconhece os escritores galegos

Como assinala Praza Pública, o escritor Carlos Quiroga é o único representante do nosso país no Festival Literário da Madeira, que decorreu na passada semana em Funchal, capital deste arquipélago português. Mágoa que para o Jornal de Letras (cfr. 1109, p. 7) os escritores galegos que escrevem na língua de Camões figurem simplesmente como espanhois.

FestivalMadeira2013_JL_2

Share

Economía de subsistencia

Cando eu era pequeno o concepto de subsistencia posuía un matiz claramente negativo, pois era asociado habitualmente a unha explotación deficiente dos recursos. Na mesma liña, unha característica autenticamente galega, o minifundio, era sen dúbida unha lacra ancestral que impedía o progreso económico. A Galiza traía desde o pasado máis un veleno que debía ser neutralizado canto antes, un lastro intolerábel que perpetuaba a miseria e impedía o progreso.

Na actualidade, nunha situación en que a subsistencia non é unha falla grave unicamente nos países máis pobres senón que nos supostamente máis avanzados non está asegurada para a maioría, o concepto tínxese irremediabelmente de positividade. Xa non está sobre a mesa unha mellora continua do nivel de vida, onde visamos atinxir cada ano o conforto da Europa desenvolvida. Só desexamos que na mingua de recursos a que nos conducen os nosos gobernantes non se perdan completamente a escola, a atención sanitaria, a vivenda e a alimentación para a maioría da sociedade. Preténdese, e por iso se reclama na rúa cada semana, termos o necesario para dignamente subsistir.

Moitos dos nosos pais pertencen a unha xeración que foi criada, nas tristes consecuencias dunha guerra, por militares e sacerdotes. Viviron despois como a treboada franquista amainaba e como as forzas vivas do autoritarismo pasaban á clandestinidade democrática. Despois de teren saído da noite da ditadura e teren criado os seus fillos nunha bonanza posterior que pensaron irreversíbel, non teñen forzas, xa na terceira idade, para imaxinar un novo desastre social.

Os nosos fillos, amamentados nos estertores dun certo progreso económico e democrático, están a ser criados nun ambiente xeral de desánimo pola perda progresiva de nivel de vida. Os seus profesores, día após día conscientes da demolición programada do Estado do ben estar, non poden sinceramente animalos a estudar ou a esforzarse para conseguiren unha profesión. Os postos de traballo non existen, ou van camiño de se converter nunha renuncia completa á liberdade individual; a crise económica é intereseiramente convertida en crise social, e unha evidente frustración cidadá nace da pésima xestión política do ben común.

Neste ambiente xeral de frustración retorna o concepto de subsistencia como algo necesario, e con el deben ser revisados os parámetros da rendibilidade agraria; referentes como o autoconsumo e a agricultura de subsistencia, antes claramente deplorábeis face a unha produción suficiente para ser comercializada, revélanse agora como hipóteses que, no marco do apoio mutuo comunitario, poden resolver un problema xeneralizado de alimentación.

Neste sentido, hoxe en día xa existen colectivos conscientes da importancia da soberanía alimentaria e da calidade nutricional. E é que provoca medo comprobar como a calidade da alimentación está en mans das grandes empresas da alimentación e como a súa oferta constitúe directamente un engano ao consumidor desde o punto de vista cualitativo. As administracións conceden sen pudor as concesións de servizos de comedor escolar, hospitais, residencias para maiores e outros servizos similares en virtude unicamente dos prezos máis baixos, e isto implica unha ausencia de control sobre a calidade dos alimentos. Como a estratexia destes servizos consiste unicamente en encher bandullos en lugar de ofrecer programas nutricionais e produtos adecuados, conscientes disto en Europa existen iniciativas de cultivo local responsábel de alimentos que prestan servizos a comedores escolares xestionados con valores da ecoloxía e a saúde (cfr. o iluminador documental El plat o la vida). Lugares en que se consumen diariamente vexetais frescos de temporada sen aditivos tóxicos, onde non se abusa dos conxelados nin das carnes de animais alimentados con abonos nocivos e onde pais e familiares entran en contacto cunha nova perspectiva saudábel da produción e o consumo local.

Grazas a estas iniciativas chego a sospeitar, ignorante como son nos campos da nutrición e da agricultura, que a nosa vella estrutura minifundista pode constituír un patrimonio de incalculábel valor. Se cadra estamos perante máis unha faceta dun legado cultural que aínda non soubemos aproveitar. {Publicado en Praza Pública}

Share

Manifesto na defensa das editoras en galego

Con sumo pesar recibimos para a súa divulgación este manifesto, en que os nosos editores se queixan do desamparo que o goberno actual dedica a un dos baluartes da nosa industria cultural. Non me cansarei de afirmar que o que pretende esta oportunista desatención orzamentaria é derrubar a construción de identidade cultural que con tanto esforzo construímos nos últimos trinta anos, unha identidade cultural ben antiga mais que só nos últimos tempos comezaba a gozar dunha visibilización mínima. Por que, se non, as queixas das escritoras galegas de España, cando se laian de que na Galiza non lles prestamos atención? Por que na homenaxe a Rosalía deste ano foi a protagonista outra escritora española precisada de atención “provinciana”? Xa vimos como o mundo do teatro loita polo espazo que lle negan, como as escritoras da Federación Galeusca denuncian unha reforma educativa que as invisibiliza e agora as editoras, sen apoios para unha industria de especial protección debido ao material cultural que divulgan, entoan o que semella un canto do cisne. Semella que un novo Atila, sobre un cabalo engalanado cos ornamentos da democracia, cabalga sobre a Galiza.

Para asinar o manifesto é preciso dirixirse a heitorpicallo(arroba)yahoo.es ou mardepereira(arroba)sapo.pt, xuntando nome, apelidos e profesión.

MANIFESTO NA DEFENSA DAS EDITORAS EN GALEGO

E hoxe –mentres os ladros de ilusións e normalidades reclinades as vosas cabezas nos acolchados diváns, a golpe elástico do tirante de don Celidonio– tócanos pór a man no peito e escoitar o latexo da máquina comunitaria, con sinceridade e dor ao unísono. A nosa vida comeza a fallar, o motor de arranque axustouse ao trebello pero este non carbura: a explosión na buxía cultural apenas sincroniza co avance das mentes políticas, baixa o pistón e a biela non se move.

Prefire don Celidonio –man no bandullo– as empresas de lonxe, e os nosos artesáns da escrita perden medios de difusión,… Pecha o papel de prensa en galego, botan o fecho tamén algunhas editoras (A Nosa Terra liquida as súas existencias, as nosas re-existencias dende a memoria e a certeza), outras mantéñense sobre o arame –temerosas– e debaixo non hai rede para illalas do baleiro. Actrices e actores piden “cidades para a cultura”, músicos e artistas buscan papel e partitura para as súas voces. Non se baixa a claqueta do cinematógrafo nin se ergue o pano, non se respectan as vangardas musicais de noso e tampouco o folclore do país. Unicamente ouvimos riseiras, gargalladas e arroutos dende as gorxas que engolen a nosa voz sen atragoarse.

Xa sopra sen buguina o verso desacougante de Espiral Maior. De momento fica en puntos suspensivos a súa existencia. Mais,… quedarán xanelas para a esperanza? Cando deixarán de nos roubar o brillo e a fachenda? Cando? Cando a cor do horizonte será nosa na liña dun verdadeiro “progreso”?

Don Celidonio “ten as fazulas hipertrofiadas, da cor do magro do xamón”,…

Quen é capaz de comprender a historia da lírica galega dos últimos vinte e cinco anos sen esa espiral maior de autoras e autores? Sen ese labirinto de títulos e ese mosaico de estrofas e versos libres? Libres,… libres sodes para nos exterminar, para nos sacardes o pan da boca e darllo ao que máis devora e infla o bandullo. Libres,… libres sodes para nos introducir nun role-playing game no que non haberá vítimas humanas –iso coidamos– pero do que nacerán cadáveres entre as primaveras de Cunqueiro.

Quen entende o ensaio de ideas sen Laiovento e o ensaio histórico sen Toxosoutos? Quen saborea dozura cando esas e outras enormes “pequenas” editoriais poden –se cadra– fechar mañá as cancelas das súas vidas? Estamos de rebaixas,… ou en LIQUIDACIÓN por peche? Deberase preguntar en “industria”, en “cultura”, en “lingua”, no INEM,… Igual son eles os nosos xefes e nós non nos decatamos,… Igual a patronal ideou a deslocalización da nosa cultura para chantala sen regadío no país de ningures.

Don Celidonio “é igual por dentro ca por fóra: carne e espírito son a mesma zorza”.

Espiral Maior continúa co peche do círculo, co peche de ciclo, co cadeado e co grillón que nos resta pés para andar por camiño seguro e vieiros de antano,… polas liñas da certeza e do acerto, polos versos do compromiso e da lealdade a este recuncho do Atlántico, baluarte da nosa historia e da nosa identidade. Perdón, desculpen logo,… sentímolo moito, mais por aquí non rendemos preitesía, nin bicamos mans, nin pousamos o xeonllo en terra para sacarmos o chapeu e saudar ao amo… A reverencia só é para a Palabra, que se verte libre en torrente e manancial de saúde dende o maxín até a tórculo, dende a man que comeza a escrita até a letra impresa. Só guindamos caraveis á lingua de noso, á voz de antano, ao namoro do galego, ao amorodo nos beizos ao saborear os 150 anos dos Cantares de Rosalía.

Don Celidonio: “adubo de ourego e pemento”.

Queremos medios para sermos nós, e non medos, nin remendos, nin remedios,… Queremos vida onde ten que habela, entre a letra e os seus espazos, entre o son e a escrita, no pano do teatro e na ringleira de carácteres. Queremos ser núcleo e cerna, trabe e alicerces do paraíso, e escorrentar de vez os que non aman esta Terra porque non a senten dende as veas e dende o peito,… Hai pantasmas no castelo e nós non temos medo.

Seredes culpábeis dos vosos actos.

Seredes responsábeis de abrir a gabia e o nicho.

Seredes furtivos da palabra, homicidas da linguaxe e ladróns. Iso, ladros e ladras da alma comunitaria.

Seredes o que hoxe sodes e do que mañá quizabes vos arrepentiredes.

Seredes,… E por iso para nós non sodes presuntamente inocentes.

Seredes,… unicamente fedor, fenda e ferida; loito, pranto e inxustiza.

Marzo de 2013, cumpríndose 90 anos de ser elixido Afonso D. Rodríguez Castelao como Director Artístico da revista Nós e a 80 de se crear –xunto con Vascos e Cataláns– o pacto Galeusca

Share