Rodrigo Díaz de Vivar, ese galego

Manuscrito do Cantar de Mío CidQue o famoso Cid fose galego non é algo que se pretenda reivindicar aquí, senón tan só un dos insultos que lle dedicou o mouro Ben Bassam de Santarém ao nobre burgalés no seu Tesouro das excelencias dos hispanos, por volta de 1109, a saber: “vil galego”, “avasalador, opresor”, “enfermidade incurábel”, etc. Que un cronista falase mal de quen era un terríbel pesadelo para todo exército inimigo ao estilo do que foron máis tarde os condottieros non admira a ninguén, mais que o tratase de galego cando nos mapas de época a historiografía moderna nos mostra un reino de Asturias, de León ou de Castela, resulta cando menos chocante. Ora, se entendemos que Afonso VI era outro “vil galego” para os mouros, como de facto tamén o chamaban, a cousa muda completamente.

A verdade histórica, se desprovista da camuflaxe que sempre aprimorou unha imaxe de caudillo castelán, católico e reconquistador, revélase en todo o seu explendor. Isto foi o que fixo a profesora Dolores Oliver Pérez no seu fantástico traballo El Cantar de Mío Cid: génesis y autoría árabe (Fundación Ibn Tufayl), cando defende que o primixenio texto foi unha encomenda do Cid ao poeta al-Waqqasi a quen nomea cadí da súa corte en Valencia seguindo o xénero árabe do ajbar, habitualmente utilizado para encomiar os gobernantes. Para chegar a esta conclusión pon en causa a perspectiva habitual dos estudos herdeiros de Menéndez Pidal e fornece novos e rigorosos argumentos, sempre pondo por diante que até o momento non se tivo suficientemente en conta o mundo hispanoárabe para explicar a riqueza cultural peninsular:

a) o público ideal do Cantar de Mío Cid non pode ser cristián, xa que os xuízos descritos cobran sentido só desde a xurisprudencia islámica;

b) o comportamento do Cid responde máis ao modelo beduíno do que ao visigodo;

c) o poema mostra grande respecto polos musulmáns e presenta como maus personaxes cristiáns;

d) non se atopan referencias a xograis cristiáns anteriores ao século XII, cando en territorio islámico existiron inumerábeis poetas que facían panexíricos dos seus gobernantes e cantaban súas vitorias sobre o inimigo;

e) a sospeita dun autor árabe xustifica a utilización de tópicos e cadros escénicos da poesía beduína, así como o estilo das descricións das batallas e as louvanzas do Cid desde parámetros usuais para os paladíns do Islam; non por acaso Cid provén de sayyid ou señor dunha tribo, apelativo usado para os reis das Taifas (ver nota final).

Estas e outras sólidas argumentacións de Oliver no seu completo traballo de catrocentas páxinas poden ser o primeiro paso para cuestionar unha historia literaria medieval que carece de sentido. Puxando deste fío atopamos algunhas consideracións inevitábeis e de patente interese:

  1. Se o Cantar de Mío Cid foi composto en árabe arredor do ano 1095 e o texto actualmente conservado é un manuscrito do século XIV, non hai razón para consideralo o “monumento máis antigo escrito en romance”.
  2. Que o Cantar fose escrito en árabe no século XII e versionado en castelán no XIV é coherente coa revisión historiográfica actual que asinala o principio da política castelanista no século XIII, a partir do reinado dun Afonso X que comeza a utilizar o castelán para a prosa. Que na altura Rodrigo de Vivar fose tratado de galego non debe admirar ninguén, cando prestaba servizo ao rei galaico Afonso VI que gobernaba desde León, como teñen demostrado os nosos historiadores.
  3. A falsidade do texto castelán do Poema como do século XII, segundo defendeu Pidal e a continuación a práctica totalidade dos historiadores da literatura, xustifica un protagonismo improcedente da lingua castelá no medievo que sen dúbida afecta tamén aos parámetros cronolóxicos da historia das linguas ibéricas.
  4. Revélase como necesaria unha nova análise da historia da literatura hispánica no que di respecto dos sistemas literarios. A posición dun prestixioso sistema literario en árabe até o Califato, a existencia dun sistema literario cristián en galego proeminente até o século XIV e o nacemento dun sistema literario en castelán a partir das políticas unificadoras castelás do século XV constitúen puntos de referencia, a meu ver, imprescindíbeis para unha moi necesaria revisión da historia da literatura galega. {Publicado en Praza Pública, 23/04/2012}

Nota: Agradecemos a referencia de Ernesto Vasques Souza sobre a obra de Eulogio Losada Badia El Campeador Cid en las peninsulares fuentes medievales, onde cuestiona que a palabra Cid proveña da árabe sayyid, pois rexistra o antropónimo Cid dentro da tradición galaica.

Share

‘Al-Mutasim de Almería’, de Catherine François

A acción desta peza teatral transcorre no al-Ándalus do século XI, durante o reinado dun Al-Mutasim acosado polos reis musulmanos viciños así como por un Afonso VI que afianzaba o poder cristiano pola Spania adiante desde a solidez político-militar dunha dinastía galaica tan arraigada na época como ocultada pola historiografía española. Mais a perspicaz Catherine François non cae nos erros de tantos e representa un Al-Mutasim que trata o rei cristiano de “perro gallego”:

“Dicen que los hombres son como los árboles, que se parecen en su forma de crecer y se distinguen por la calidad de los frutos que dan. Tras matar al enviado del rey Alfonso, el rey Al-Mutamid se ha tenido que someter a sus exigencias. Su audacia ha avivado contra todos nosotros la cólera del Perro Gallego que envía a sus tropas a sembrar el pánico hasta las puertas de Almería. El árbol que se eleva por encima de los demás es partido por el rayo y, en su caída, incendia el campo entero. Llegará el día en que nadie que permanezca en su patria podrá esperar más que ruina y destrucción” (p. 30)

As intrigas da guerra mestúranse coa poesía e a filosofía en palacios e campamentos militares:

“¿Por qué habría de apoderarme de Granada si los barcos vienen a nuestras orillas a descargar tesoros de países lejanos” (p. 16).

Nas conversas entre as personaxes descríbense as campañas gañadas e perdidas:

“Tus palabras me alivian en este día de derrota -dille o rei ao poeta Ibn Al-Haddad, literalmente tocaio meu por canto significa o seu nome “Fillo do Ferreiro”- El rey de Granada acaba de arrebatarnos una fortaleza. No pocas veces me he dicho: si no puedo conservar la tierra de mi padre, ¿qué bienes podré dejar a mis hijos cuando abandone este mundo?” (p. 20). Reparen, noutra orde de cousas, nesta última frase e no valor que toma se a aplicamos hoxe á lingua galega.

Así como os problemas políticos e as estratexias necesarias para defender o territorio durante nove anos que terminan cos almorábides a punto de tomar Almería e a morte de Al-Mutasim no seu palacio envenenado pola tristeza da perda:

“Traedme agua pura, se acabaron en vino y sus quimeras. Ahora sé que renunciando a lo mejor hallamos lo sublime, que era la causa de nuestra sed. De ahora en adelante el placer me hallará junto a la fuente clara que sacia los espíritos sedientos de pureza. (Vacía la copa en el suelo).” (p. 58)

En todo momento os discursos dos reis e altos mandatarios son acompañados de argumentacións filosóficas e poemas delicados na forma e penetrantes no contido (p. 32: “La gloria en este mundo es un lujoso manto / de cenefas doradas gastadas por el uso”), nos que demostra François unha destreza na emulación dos diálogos árabes tan verosímil á conseguida para o ámbito chinés no xa comentado Caminos bajo el agua; mesmo me atrevería a dicir que, por momentos, algunhas intervencións como as do “Asceta” lembran a implacabilidade sapiencial dun Fuso Negro e a lingua áurea de Valle-Inclán nas Comedias bárbaras:

“El hombre es la única criatura capaz de concebir la nada y el absoluto, el único que se siente atraído por lo que escapa a su entendimiento. Cuando el Señor de los Universos propuso la custodia de los secretos a los Cielos, a la Tierra, a las Montañas, todos, temblando de pavor, se negaron a asumirla y el hombre, en su inmensa locura, aceptó hacerse cargo” (p. 38).

Share